Ghi theo lời kể của Thiếu tướng Hoàng Kiền
Sáng 2/8, tại làng Bỉnh Di, xã Giao Thịnh, huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định, đoàn đại biểu họ Hoàng – Huỳnh tỉnh Nghệ An do ông Hoàng Quốc Truyền, Chủ tịch Hội đồng, dẫn đầu đã về thăm Bảo tàng Đồng Quê. Cùng thời điểm, một nhóm phóng viên Đài Truyền hình Ninh Bình cũng có mặt để ghi hình. Chủ nhân của bảo tàng – Thiếu tướng Hoàng Kiền đã dành thời gian kể lại hành trình gần ba mươi năm gắn bó với công trình mang đậm dấu ấn cá nhân và tình quê hương này.
Từ một thư viện nhỏ đến bảo tàng ngoài trời rộng gần 6.000 m²
Câu chuyện bắt đầu từ năm 2010, nhân dịp khánh thành Trường Mầm non xã Giao Thịnh. Nhà giáo Ngô Thị Khiếu khi ấy đặt vấn đề với lãnh đạo địa phương xin mua một sào đất để xây dựng thư viện, đưa sách về tặng quê hương, kèm theo một số hiện vật đồng quê đã sưu tầm được. Ông Nguyễn Duy Nghinh, Bí thư Huyện ủy kiêm Chủ tịch UBND huyện Giao Thủy khi đó, đã động viên mở rộng ý tưởng ra cả khu đất hai lúa, giao cho bà Khiếu lập dự án xây dựng Bảo tàng Đồng Quê với diện tích 5.000 m². Sau khi đo đạc, diện tích thực tế để nộp thuế nhà nước là gần 6.000 m², bao gồm cả phần kênh đào cũ không còn sử dụng được địa phương giao thêm.
Toàn cảnh Bảo tàng Đồng quê được thiết kế như một mô hình thu nhỏ của làng quê Bắc Bộ truyền thống, kết hợp hài hòa giữa kiến trúc hiện đại, kiến trúc dân gian và cảnh quan thiên nhiên xanh mát.
Gia đình Thiếu tướng Hoàng Kiền thuê đất trong 30 năm, đóng thuế hằng năm theo quy định. “Vừa qua cũng có khách tham quan gợi ý nâng thời hạn thuê lên 50 năm, nhưng chúng tôi thấy không cần thiết phải làm như vậy”, ông chia sẻ.
Bốn tầng ký ức đồng bằng Bắc Bộ
Phần ngoài trời của bảo tàng lưu giữ nguyên bản những ngôi nhà bần nông, trung nông, địa chủ có tuổi đời cả trăm năm, cùng đầy đủ đồ dùng sinh hoạt, dụng cụ lao động gốc của người dân đồng bằng Bắc Bộ. Nhiều loại cây, con đặc trưng một thời của vùng đất này nay không còn phổ biến cũng được bảo tồn tại đây.
Ngôi nhà chính bốn tầng được tổ chức thành các không gian trưng bày riêng biệt: tầng một là hiện vật, mô hình, tranh ảnh về cuộc đời người lính của Thiếu tướng Hoàng Kiền qua các chặng đường Trường Sơn, Trường Sa, DK1, Công binh và Đường tuần tra biên giới; tầng hai trưng bày hiện vật của nền văn hóa lúa nước, văn minh sông Hồng; tầng ba là bộ sưu tập đồ đồng, đồ gốm sành sứ cùng các loại tiền cổ, tiền giấy với hàng nghìn hiện vật quý; tầng bốn là thư viện với hàng nghìn đầu sách và phòng họp, hội nghị.
Học sinh trải nghiệm không gian văn hóa làng quê Bắc Bộ xưa tại Bảo tàng Đồng quê.
Lý giải về quy mô những ngôi nhà bần nông khiến nhiều khách tham quan ngạc nhiên vì “sao to thế”, Thiếu tướng Hoàng Kiền cho biết việc phân chia thành phần bần nông, trung nông, địa chủ được thực hiện trong cải cách ruộng đất năm 1955, tùy theo từng làng. Riêng ở quê ông, vùng biển thường xuyên chịu bão gió lớn, nhà cửa dù của người nghèo cũng phải làm kiên cố bằng gỗ mới chống chọi được với thiên tai, trên nền đất phì nhiêu khiến đời sống người dân cũng khá hơn nhiều nơi khác.
Năm 2023, nhân lễ kỷ niệm 10 năm hoạt động, bảo tàng đón nhiều đại biểu Trung ương và tỉnh Nam Định (cũ) về thăm. Thượng tướng Nguyễn Trọng Nghĩa, khi đó là Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, đã hỏi Giám đốc Ngô Thị Khiếu có đề nghị gì. Bà Khiếu chỉ mong cấp trên quan tâm đến 10 cán bộ, nhân viên bảo tàng để họ gắn bó, phục vụ lâu dài.
Khi ông Phạm Gia Túc, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Nam Định lúc bấy giờ (nay là Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy Chính phủ, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ), đặt câu hỏi tương tự với Thiếu tướng Hoàng Kiền, ông đã trình bày rõ: đất là của Nhà nước, kinh phí xây dựng một nửa do gia đình bỏ ra, một nửa còn lại đến từ sự ủng hộ của các tập thể, cá nhân và công sức đóng góp rất lớn của nhân dân quê hương. Bản thân ông trực tiếp thiết kế, hướng dẫn thi công theo hướng tiết kiệm tối đa; còn nhà giáo Ngô Thị Khiếu đã bỏ ra 20 năm rong ruổi sưu tầm hàng vạn hiện vật quý. Những ngôi nhà bần nông, trung nông được người dân bỏ đi khi xây nhà mới, ông nhận về và chỉ bồi dưỡng mỗi nhà từ 5-7 triệu đồng, trong khi làm mới phải tốn vài trăm triệu đồng; riêng ngôi nhà địa chủ bằng gỗ lim nguyên bản, ông mua lại với giá 100 triệu đồng lúc người dân dỡ bỏ để xây nhà cao tầng, nếu dựng mới sẽ tốn khoảng 2 tỷ đồng.
“Nay chúng tôi tuổi đã cao, các con đều ở Hà Nội cả, tôi đề nghị giao tặng bảo tàng cho quê hương”, Thiếu tướng Hoàng Kiền kể lại. Nhưng sau khi xem xét, ông Phạm Gia Túc trả lời Tỉnh không nhận, đề nghị gia đình tiếp tục quản lý.
Củng cố bảo tàng trước mùa mưa bão
Thời gian này, Thiếu tướng Hoàng Kiền tạm dừng tham gia các hoạt động hội hè ở Hà Nội để về quê củng cố bảo tàng, chuẩn bị ứng phó với mùa bão sắp tới, tập trung sửa chữa lại các ngôi nhà bần nông, trung nông và nhà ngang trung nông.
Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân, Thiếu tướng Hoàng Kiền trong không gian nhà bần nông tái hiện tại Bảo tàng Đồng quê (Giao Thủy, Nam Định).
Tấm lòng của quê hương và đồng đội
Nhìn lại chặng đường hình thành Bảo tàng Đồng Quê, Thiếu tướng Hoàng Kiền nhấn mạnh đây là kết quả tổng hợp từ tâm huyết gia đình, sự động viên của chính quyền các cấp – từ UBND tỉnh Nam Định, huyện Giao Thủy, xã Giao Thịnh, thôn Bỉnh Di (kiểm tra lại xem địa chỉ đã thay đổi) đến ngành văn hóa các cấp – cùng sự ủng hộ trực tiếp của nhân dân làng Bỉnh Di.
Nhiều tổ chức, đơn vị đã đóng góp kinh phí và hiện vật cho công trình, trong đó có Công ty Xây dựng Công trình Tân Cảng (Tổng Công ty Tân Cảng Sài Gòn – Quân chủng Hải quân), Binh đoàn 12, Binh đoàn 11 và Binh chủng Công binh, cùng nhiều cá nhân, tập thể khắp mọi miền đất nước và cả kiều bào ở nước ngoài.
Trong số này, Thiếu tướng Hoàng Kiền nhắc đến những tấm lòng ông trân trọng: Thiếu tướng Đỗ Giang Nam, đồng hương Nam Định, đã tặng một cây lộc vừng cổ thụ đánh từ đỉnh Trường Sơn – Tây Nguyên về trồng tại bảo tàng và ủng hộ 50 triệu đồng năm 2014, thời điểm ông nghỉ hưu; Đại tá Võ Hồng Khanh, Giám đốc Công ty Xây dựng Công trình Tân Cảng, ủng hộ 300 triệu đồng năm 2011; Đại tá Phùng Vinh, Phó Giám đốc công ty Xây dựng Công trình Tân Cảng ủng hộ 200 triệu đồng năm 2012; nhà giáo Vũ Thị Minh Châu, bạn học cùng lớp Trường Sư phạm cấp II Nam Hà, ủng hộ 100 triệu đồng cùng năm.
Bên cạnh đó, cán bộ Bảo tàng Đường Hồ Chí Minh và Bảo tàng Công binh đã về hỗ trợ thiết kế trưng bày trong 10 ngày; Bảo tàng Nam Định cử 7 người về giúp đánh giá, đăng ký hiện vật trong một tháng. Thượng tá, Tiến sĩ Nguyễn Văn Lý đồng đội công binh thân thiết nhiều lần từ TP. Hồ Chí Minh ra góp ý thiết kế, xây dựng, tặng hai mô hình máy bay B52 và MiG-21 đang trưng bày trong bảo tàng, cùng những vần thơ được in ảnh lưu tại đây. Đại tá, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Ngọc Nam – đồng đội gắn bó trong những năm xây dựng công trình DK1 cũng về thăm và tặng thơ lưu niệm.
Lời tự sự của người lính
Khép lại câu chuyện, Thiếu tướng Hoàng Kiền trải lòng về tình cảm dành cho quê hương qua những vần thơ tự sự ông viết trong những năm tháng gắn bó với công trình từ nỗi nhớ con đê, đường làng suốt hơn nửa thế kỷ xa quê, đến tâm nguyện của một người lính đã qua tuổi “thất thập cổ lai hy” vẫn đau đáu giữ gìn hồn quê qua từng hiện vật.
Ông một lần nữa khẳng định điều đã viết trong cuốn sách dày 280 trang ghi lại 10 năm thành lập và hoạt động của Bảo tàng Đồng Quê mà ông trực tiếp biên soạn, vừa được trao tặng các phóng viên Đài Truyền hình Ninh Bình và 9 đại biểu họ Hoàng – Huỳnh Nghệ An trong chuyến thăm sáng 2/8: dù từng nhận không ít lời khen lẫn tiếng chê, thậm chí có cả những điều tiếng không đúng sự thật, ông vẫn giữ vững tâm nguyện ban đầu những hiện vật, những ngôi nhà, những ký ức đồng quê nơi đây sẽ không mang đi đâu, không bán cho ai, mà mãi mãi là kỷ niệm của quê hương.
Một số hình ảnh tại Bảo tàng Đồng quê tại (Giao Thủy Nam Định)
Hoàng Tâm ghi
