Vào ngày 11/9 tới đây, công chúng yêu nghệ thuật tại TP.HCM sẽ có dịp thưởng lãm triển lãm cá nhân “Tiếng vọng từ bên trong” của họa sĩ Pháp – Việt Việt Phương, với sự giám tuyển của Nhà báo – Nhà giám tuyển Lý Đợi. Triển lãm sẽ chính thức khai mạc lúc 17h30 ngày 11/9 tại Huyen Art House, số 8 Đặng Tất, TP.HCM.
Việt Phương (Tên đầy đủ: Jordy Viet Phuong Givre) trở về quê mẹ Việt Nam vào tháng 5/2025 để thay đổi không gian sống lâu dài, cũng như tìm kiếm cơ hội việc làm. Trong thời gian chờ nhận việc, Việt Phương làm các phim tài liệu về giới họa sĩ Việt Nam, vì bản thân mê vẽ từ nhỏ. Như một mối lương duyên, tháng 12/2025 Việt Phương bước vào sáng tác tranh, vẽ điên cuồng – đúng nghĩa đen – đến nay đã được hơn 200 bức. Nhà tổ chức Huyen Art House và giám tuyển Lý Đợi nhận ra nguồn năng lượng bất tận và có tính chữa lành, nên chủ động đề xuất làm triển lãm này, dù ban đầu Việt Phương không muốn làm.
Sinh năm 2000 tại Pháp, Việt Phương là một nghệ sĩ kiêm nhà làm phim tài liệu, mang hai dòng máu Pháp-Việt. Chính từ hành trình trở về cội nguồn Việt Nam – khi đang ghi hình các họa sĩ địa phương – hội họa đã nảy sinh như một tiếng gọi thiết yếu giúp anh giải tỏa và chữa lành tâm hồn. Mang trong mình niềm xúc động sâu sắc trước mảnh đất nơi khơi dậy niềm đam mê nghệ thuật, anh quyết định ký tên Việt Phương lên các tác phẩm, theo cách hiểu là “hướng về nước Việt”. Đây như là lời tri ân chân thành dành cho cội nguồn, cũng như sự tái sinh trong tâm hồn mà anh đã trải nghiệm tại nơi tìm về.
Hiện Việt Phương đang sinh sống và làm việc tại Sài Gòn, Việt Phương tiếp cận hội họa như một quá trình đầy trực giác dưới sự dẫn dắt của tiềm thức, nơi anh giải phóng những cảm xúc nguyên sơ để khám phá chiều sâu đa diện của thân phận con người. Được ví như một hình thức phân tâm học thị giác, cân bằng giữa sự đặc kín và khoảng không, các tác phẩm của anh mời gọi người xem bước vào một không gian của sự cộng hưởng cảm xúc và tự do trong tâm hồn.
Nói về mối duyên với hội họa, Việt Phương chia sẻ: Từ thuở nhỏ, tôi đã có một sợi dây liên kết bản năng và duy nhất với hội họa. Tôi từng dành hết thời gian để vẽ mà không có mục đích cụ thể nào. Suốt thời thơ ấu, vẽ đối với tôi là một cách để trốn chạy thực tại và bước vào thế giới tưởng tượng. Sau này, sự chuyển dịch sang hội họa diễn ra gần như tình cờ, ngay lập tức trở thành một nhu cầu tất yếu. Nếu như nét vẽ mang lại cấu trúc, thì hội họa đã trở thành không gian của sự tự do tuyệt đối, là cách để tôi giải tỏa những cảm xúc sâu kín nhất và buông bỏ mọi thứ trước tấm toan.
Tôi bắt đầu vẽ từ vài tháng trước. Trước đó, tôi đến Việt Nam với mục đích thay đổi cuộc sống và nhìn nhận lại bản thân, nhưng có lẽ cũng vì nỗi sợ phải dấn thân vào một cuộc sống đơn điệu và rập khuôn. Tôi cũng không thể hình dung mình sẽ chẳng làm gì trong cuộc sống mới này; vì vậy, dù chưa có chút kiến thức nền tảng nào, tôi và bạn đồng hành của mình đã bắt tay vào thực hiện các bộ phim tài liệu video xoay quanh con người Việt Nam.
Tôi bắt đầu với Đỗ Đức, một họa sĩ miền Bắc Việt Nam, cũng là một người thân thiết với gia đình tôi và là người tôi vô cùng ngưỡng mộ từ nhỏ. Sau vài ngày đồng hành cùng chú ở Hà Nội và Hà Giang, tôi trở về Sài Gòn và chính tại đây, tôi đã tình cờ gặp Bùi Chát tại triển lãm của anh ở 22 Gallery vào tháng 7/2025. Tôi có thể nói rằng đó chính là khoảnh khắc đốm lửa trong tôi được thắp sáng.
Chính vì điều đó, tôi đã quyết định thực hiện phim chân dung tài liệu thứ hai, lần này tập trung vào hội họa của Bùi Chát. Sau khi phỏng vấn Bùi Chát, trực giác của tôi đã đúng: anh xem hội họa như một liệu pháp xử lý những trạng thái chạy qua tâm trí mình. Do đó, tôi quyết định làm một chuỗi phim tài liệu về các họa sĩ Việt Nam. Bùi Chát đã giới thiệu tôi với các nghệ sĩ khác mà tôi đã làm phim về họ: Huỳnh Lê Nhật Tấn và Dương Thụy. Sau đó, qua việc lui tới thế giới hội họa, tôi đã gặp Linh và Đặng Văn Tứ.
Càng làm nhiều phim tài liệu và càng thường xuyên gặp gỡ Bùi Chát, Dương Thụy, Trần Việt Đức (một nhiếp ảnh gia đam mê hội họa và cũng mới bắt đầu vẽ gần đây), cũng như Thanh Duy (chủ phòng tranh Con Art Gallery còn rất non trẻ), tôi lại càng nghĩ rằng hội họa có thể là một phương tiện giao tiếp giúp người ta tự chữa lành, để trở nên tốt hơn bằng cách trút bỏ nỗi lòng lên tấm toan.
Ngay từ những bức tranh đầu tiên, tôi đã cảm thấy mình cuối cùng có thể tự do 100% bằng cách mở toang cánh cửa đập đang ngăn giữ tất cả những nỗi bực dọc và cảm xúc tích tụ bấy lâu. Vì thế, tôi đã vẽ rất thường xuyên. Tôi dành cả ngày để vẽ – có khi lên tới 3 bức 1 ngày.
Một ngày nọ, trong bữa tối tại xưởng họa của Dương Thụy, anh ấy hỏi tôi có vẽ không. Tôi trả lời là có, được một thời gian rồi. Sau đó, tôi cho những người ngồi cùng bàn xem tranh (Dương Thụy, Bùi Chát, Trần Việt Đức, cùng với Thanh Duy và vợ anh ấy) và họ lập tức bị thu hút, điều này làm tôi vô cùng ngạc nhiên. Các họa sĩ liền muốn tôi cùng tham gia vào một triển lãm nhóm mà họ đã chuẩn bị từ lâu trong khuôn khổ triển lãm lần thứ hai của Con Art Gallery. Dù rất ngạc nhiên khi được triển lãm bên cạnh những nghệ sĩ mà tôi ngưỡng mộ hàng ngày, tôi phải thú nhận ban đầu mình không mấy mặn mà với ý tưởng này. Tranh của tôi rất riêng tư, đó là lúc tôi phơi bày tâm trí mình trước tấm toan. Tuy nhiên, tôi vẫn đồng ý, bởi tôi tự nhủ rằng vượt lên trên cả cơ hội được bước chân vào đời sống nghệ thuật Việt Nam là việc triển lãm những tác phẩm này là một sự giải thoát: Chấp nhận phơi bày thế giới nội tâm của mình cho người khác thấy là một cách để khẳng định trọn vẹn tôi là ai. Và tôi đã triển lãm cùng họ.
Điều làm tôi trăn trở nhất trong cuộc triển lãm đó là nhận ra những bức tranh tôi vẽ chỉ cho riêng mình lại có thể khơi gợi những cảm xúc ở người khác. Tôi vẽ một cách rất ích kỷ, với mục đích duy nhất là giải tỏa cảm xúc của chính mình mà không bận tâm đến khán giả, vậy mà nó vẫn chạm đến họ. Tôi cảm thấy vô cùng hạnh phúc khi thấy năng lượng gửi gắm trên tấm toan có thể truyền tải sang người khác.
Giờ đây, hội họa mang lại một sự cân bằng thực sự trong cuộc sống: Tôi giải phóng bản thân trước tấm toan và tôi cảm thấy tự do khi cho người khác xem. Nếu nó chạm đến mọi người, điều đó thật tuyệt; còn nếu nó không gợi lên điều gì, thì cũng chẳng sao cả.
Lý do tranh của tôi rất thường xuyên xoay quanh con người là vì con người chính là điều khiến tôi trăn trở nhiều nhất từ thuở nhỏ, và thậm chí còn nhiều hơn thế trong bối cảnh hiện tại. Suy ngẫm về con người cho phép tôi suy ngẫm về xã hội, về những người xung quanh và về chính bản thân mình với tư cách là một thành tố trong cái tổng thể đó.
Tôi ước rằng những ai ngắm nhìn tranh của tôi sẽ làm điều đó với một sự tự do tinh thần lớn lao giống như sự tự do tôi đã có khi tạo ra chúng. Sự tự do để cảm nhận, để diễn dịch và để thấu hiểu những gì đang vang vọng sâu thẳm bên trong họ. Tranh của tôi không mang tính tả thực, vì vậy mỗi cảm nhận, mỗi cách diễn dịch và mỗi cấp độ thấu hiểu của mỗi người xem đều khác nhau”.
Bàn về tranh của Việt Phương- Nhà báo, nhà Giám tuyển Lý Đợi nói: “Về tâm thế, dù không hề muốn dùng từ kiểu “đao to, búa lớn”, nhưng xem tranh của Việt Phương (Jordy Việt Phương Givre) như nhìn thấy một cuộc thăm dò tiềm thức, nơi người vẽ vừa trải qua sự bất an, cô độc, vừa tìm kiếm sự hiện hữu.
Ở đó, vừa có sự xóa nhòa về bản thể, vừa có nỗi sợ bị đánh mất chính mình. Các thân thể vừa bị biến dạng vì bôi xóa, vừa được tô đậm để nhìn rõ nét hơn.
Ở đó, một bóng tối như muốn bao trùm tất cả, vừa muốn tách biệt chủ thể với thế giới bên ngoài, vừa có xu hướng tạo dựng một vỏ bọc an toàn. Thế nhưng, dù cho bóng tối đầy rẫy, thì tâm trí của chủ thể cũng không chọn hướng u tối, mà tìm kiếm những lóe sáng để cựa mình và bước tới.
Ở đó, sự khát khao muốn được bảo vệ, muốn được tự do đang đối lập với sự phán xét, sự ràng buộc.
Về cấu trúc, tranh của Việt Phương thể hiện rõ xung đột giữa việc tính toán và sự hỗn loạn.
Việc tước bỏ tối đa màu sắc còn đen – trắng – xám, thi thoảng mới nhấn nhá bằng các vệt màu nguyên bản để tạo biểu cảm chứng tỏ sự tính toán khi vẽ. Việc vẽ chồng lớp, kéo nhòe bảng màu và bôi xóa đường nét càng cho thấy rõ hơn sự tính toán này.
Thế nhưng, chính các nét vẽ thô ráp, nhanh mạnh như hỗn loạn, lại tạo được cảm giác giải phóng về hình thể, vượt thoát khỏi sự bất an và cô độc, thay vì tuân theo sự tính toán bố cục tỉ mỉ, tù túng.
Chính cấu trúc đan xen này làm nên cuộc hòa trộn về bút pháp giữa hậu biểu hiện và trừu tượng, giữa bảng màu có khuynh hướng tối giản và tạo hình có tính cực đoan, giúp tranh linh hoạt hơn trong việc trình hiện. Nói cách khác, chính sự ngẫu hứng làm nên đời sống sinh động cho lý tính, và ngược lại, chính lý tính giữ cho ngẫu hứng một chỉ dẫn để người xem có thể nhận diện, đồng hành.
Tranh của Việt Phương là một ẩn dụ về cuộc chiến giữa vỏ bọc xã hội với sự hỗn độn, tự do ở bên trong. Là quá trình giải phóng, cứu rỗi những cảm xúc bị dồn nén, những tổn thương, những năng lượng tiêu cực… để đạt đến sự thanh tẩy (catharsis) trong tâm hồn.
Việt Phương thành thật phơi bày phần yếu mềm và đau đớn của mình, để tác phẩm vượt lên trên những bi kịch, bóng tối và sự méo mó, để phát ra những giai điệu của hy vọng, của an trú và sự tự do.
Cuối cùng, dù tranh của Việt Phương không cố gắng vỗ về thị giác, nhưng lại khá dễ gần, vì đây cũng chính là các mâu thuẫn, các tiếng vọng thường gặp trong mỗi người”.
Nhận xét về tranh của Việt Phương- nhà nghiên cứu mỹ thuật Quách Cường nói: “Việt Phương đã đến với hội họa bằng một con đường khá khác thường. Anh không được đào tạo từ một nền giáo dục mỹ thuật chính quy, cũng không bắt đầu bằng tham vọng trở thành một họa sĩ chuyên nghiệp. Từ thuở nhỏ, vẽ đến với anh như một bản năng, một cách để rời khỏi thực tại và bước vào thế giới tưởng tượng. Có lẽ chính vì thế mà khi trở lại với hội họa ở một thời điểm khác của đời mình, Việt Phương không bị quá nhiều khuôn phép của hội họa hàn lâm dẫn đường. Anh tìm đến nó như tìm đến một cánh cửa. Cánh cửa ấy mở ra từ một khoảng trống từ sâu bên trong bản thể và cảm xúc của con người anh.
Những bức tranh đầu tiên mở toang một cánh cửa mà lâu nay anh vẫn giữ kín, những bực dọc, cảm xúc tích tụ, sự trống rỗng tưởng như không có gì bên trong, nghịch lý thay, lại chứa một trạng thái quá tải của sự dồn nén nội tâm và cảm xúc.
Những thân thể trong tranh anh không phải là những cơ thể được quan sát từ bên ngoài. Chúng giống như những cảm xúc đã tìm thấy thân xác của mình. Những hình người cuộn lại, ôm ghì, gục xuống, chen lấn, chồng phủ lên nhau, những cái đầu mất dần đường nét, những khuôn mặt bị xóa, bị che, bị kéo dài hay biến dạng, những cánh tay và đôi chân như đang tìm một điểm tựa nhưng không phải lúc nào cũng tìm thấy. Cơ thể ở đây không còn giữ chức năng mô tả hình hoạ. Nó đã trở thành một dạng năng lượng tâm lý.
Vì thế, càng nhìn lâu, ta càng nhận ra rằng Việt Phương không thực sự vẽ con người, mà đang vẽ những trạng thái tâm lý mà con người đã trải qua.
Có khi đó là sự cô độc. Có khi là ham muốn. Có khi là sợ hãi. Có khi là sự bất lực. Có khi là một thứ bản năng nguyên sơ chưa kịp được gọi tên. Và có lúc, tất cả cùng tồn tại trong một thân thể, khiến thân thể ấy trở nên méo mó, nặng nề, vừa đáng thương vừa có chút gì đó kỳ quặc, buồn cười.
Chính trong cách thể hiện này, vẻ u tối trong tranh Việt Phương có một sắc thái rất riêng. Nó không dẫn đến tuyệt vọng. Người nghệ sĩ cũng ý thức rõ điều đó khi nói rằng những tác phẩm của mình cảm xúc mạnh, đậm đặc và thường trầm tối, nhưng không bệnh hoạn hay bi lụy, bóng tối đối với anh như là một chất dẫn để sự thật và những cảm xúc thô mộc có thể hiện ra…. Có lẽ đây là một trong những phẩm chất đáng quý nhất của hội họa Việt Phương.
Đó chính là Anh không vẽ bóng tối để khẳng định rằng đời sống chỉ có bóng tối. Anh đi vào bóng tối để nhìn thấy con người rõ hơn.
Điều đặc biệt hơn cả là Việt Phương không vẽ để người khác hiểu mình.
Anh vẽ trước hết cho chính mình. Anh gạt ánh nhìn của công chúng sang một bên để có thể hoàn toàn trung thực trước tấm toan. Tranh anh vì thế trở thành một cuộc đối thoại riêng tư, gần với một dạng “phân tâm học bằng thị giác”, nơi người nghệ sĩ giải mã những cảm xúc và ý niệm phức tạp đang chạy qua mình.
Nhưng nghịch lý đẹp đẽ lại xảy ra sau đó. Những gì được vẽ trong cô độc lại có thể chạm tới trái tim người khác. Việt Phương từng ngạc nhiên khi những bức tranh chỉ vẽ cho riêng mình lại khơi gợi cảm xúc nơi người xem. Anh cảm nhận được rằng năng lượng đã gửi vào bức tranh có thể được truyền sang một người khác qua cảm nhận thị giác. Đó chính là lúc tiếng vọng bắt đầu có đời sống riêng. Nó không còn thuộc về người phát ra nó.
Ta có thể nghe thấy tiếng thì thầm của một nỗi cô đơn. Một tiếng gào của bản năng. Một nhịp thở giữa khoảng trắng. Một tiếng cười chua chát. Một nỗi sợ. Một ham muốn. Một câu hỏi về con người. Hoặc đơn giản chỉ là một sự im lặng mà lâu nay ta chưa từng chịu khó lắng nghe….
Và có thể, sau tất cả những hình thể méo mó, những khuôn mặt bị xóa, những lớp màu tối và những đường cọ dữ dội ấy, điều Việt Phương muốn chúng ta đối diện không phải là bóng tối của anh, mà là phần bóng tối của chính mình”.
Gia Anh
